Suspension performance jika fundamental breach imminent
Exemptions
79-80
Force majeure — impediment beyond control
Hitung dari Nol: CISG Damages Calculation
Skenario: PT Indonesia jual 1.000 ton kopi ke Buyer Jerman @ US$ 5.000/ton CIF Hamburg. Seller breach (tidak deliver). Pasar harga naik ke US$ 5.800/ton. Hitung damages CISG.
Step
Perhitungan
Nilai
1. Contract price
US$ 5.000 × 1.000 ton
US$ 5.000.000
2. Substitute transaction (cover price)
Buyer beli dari supplier lain @ US$ 5.800/ton × 1.000 ton
US$ 5.800.000
3. Difference (Art. 75)
Contract price − cover price
US$ 800.000
4. Alternative: current market price (Art. 76)
(US$ 5.800 − US$ 5.000) × 1.000 ton
US$ 800.000 (sama)
5. Consequential damages (Art. 74)
Lost profit dari buyer's customer (US$ 50K, foreseeable)
US$ 50.000
6. Total damages
US$ 800K + US$ 50K
US$ 850.000
7. Mitigation (Art. 77)
Buyer wajib mitigasi; jika tidak, damages berkurang
(-)
8. Foreseeability limit (Art. 74)
Hanya foreseeable damages pada time of conclusion
Cap
CISG Article 75 (substitute transaction) dan 76 (current price) adalah dua metode damages utama — pilih yang lebih menguntungkan buyer.
Bagian 2 · 2/4
CISG vs KUHPerdata
Diskusi kelas: jika kontrak Indonesia-Jerman tidak ada choice of law clause, apakah CISG atau KUHPerdata yang berlaku?
CISG vs KUHPerdata: Perbandingan
Lima perbedaan praktis yang sering menyebabkan kesalahan drafting kontrak Indonesia dengan partner CISG party.
Aspek
CISG 1980
KUHPerdata Indonesia
Formation
Offer-acceptance modern (Art. 14-24); battle of forms fleksibel
Penawaran-penerimaan (Pasal 1313-1320); stricter
Good faith
Art. 7(1): interpretasi international; parties bound act in conformity
Art. 79: impediment beyond control; exemption dari damages
Pasal 1244-1245: keadaan memaksa; tidak dipidana
Untuk kontrak Indonesia dengan partner CISG party, eksplisit pilih CISG untuk certainty — kecuali ada reason strategis untuk pilih KUHPerdata.
CISG Reservations: Article 95 & 96
Dua reservation utama yang dapat dibuat negara party — penting untuk diuji saat menganalisis kontrak lintas yurisdiksi.
Reservation
Substansi
Contoh negara
Implikasi praktis
Article 95
Exclude application 1(1)(b) — convention tidak apply via private intl law
AS, Tiongkok, Singapura (sebelum 2016)
CISG apply hanya jika both parties di contracting states (1(1)(a))
Article 96
Memerlukan kontrak secara tertulis
Rusia, beberapa negara bekas Soviet
Kontrak lisan tidak valid dengan partner dari negara Art. 96
Article 92
Opt-out Part II (formation of contract)
Skandinavia (Denmark, Finland, Norway, Sweden)
Formation tunduk national law negara tersebut
Article 93
Extended ke territorial units
UK untuk Hong Kong (sebelum 1997)
Sesuaikan dengan territorial
Article 94
Exclude antar negara dengan trade law similar
Skandinavia intra-regional
CISG tidak apply intra-region
Sebelum drafting kontrak lintas batas, selalu cek status reservasi negara party — Article 95 AS berarti CISG apply hanya jika both parties di contracting states.
Bagian 3 · 3/4
Choice of Law Clause
Diskusi kelas: klausul "This contract is governed by Indonesian law" — apakah ini sudah cukup? Apa missing?
Choice of Law: Lex Causae
Klausul yang menentukan hukum substantif (lex causae) — prinsip dan strategi drafting.
Jenis
Substansi
Contoh
Express choice
Parties eksplisit pilih hukum
"This contract is governed by English law"
Implied choice
Discerned dari kontrak terms & circumstances
Rare; perlu clearly demonstrated
Default (no choice)
Forum's conflict of law rules determine
Rome I Regulation di EU; AB Pasal 16 di Indonesia
Choice of CISG
Parties pilih CISG sebagai governing law
"This contract is governed by CISG 1980"
Choice of treaty law
Parties pilih treaty lain (UNIDROIT Principles)
"This contract is governed by UNIDROIT Principles 2016"
Split choice
Bedakan hukum substantif vs procedural
"Substantive: English law; Procedural: forum's law"
Renvoi
Conflict rule mengarah ke hukum lain
Indonesian AB tidak accept renvoi
Klausul yang baik: explicit + exclude conflict of laws + handle hal-hal non-CISG + konsisten dengan choice of forum.
Choice of Forum: Exclusive vs Non-Exclusive
Klausul yang menentukan di mana sengketa diselesaikan — krusial untuk strategy dan cost.
Jenis Forum Clause
Substansi
Contoh
Exclusive forum
Hanya forum ini yang competent
"The courts of Singapore shall have exclusive jurisdiction"
Non-exclusive forum
Forum ini competent, bukan exclusive
"The courts of England shall have non-exclusive jurisdiction"
Asymmetrical forum
Hak asymmetry — satu pihak pilih forum
"Lender may sue in any court; Borrower only in Jakarta"
Arbitration clause
Avoid court, pilih arbitrase
"Disputes resolved by ICC arbitration in Singapore"
"Negotiation 30 hari → mediation 60 hari → ICC arbitration"
Expert determination
Ahli teknis untuk issues teknis
"Quality disputes by SGS expert determination"
Submission to jurisdiction
Submit tanpa formal clause
Defendans tidak object
Indonesia belum ratifikasi Hague Choice of Court Convention 2005 — choice of court Indonesia untuk forum asing enforcement terbatas. Pertimbangkan arbitrase.
Bagian 4 · 4/4
Mini-Case: Kontrak Indonesia-Jerman Ambigu
Diskusi kelas: kontrak PT Indonesia dengan Buyer Jerman. Clause: "This Agreement is governed by Indonesian law. Disputes in court Jakarta." Buyer sue di court Germany. Apakah court Germany akan respek?
Hague Choice of Court Convention 2005
Treaty HCCH yang mengenforce exclusive choice of court agreements — Indonesia belum ratifikasi per 2024.
Judgment oleh chosen court wajib recognize/enforce
Indonesia harus enforce German judgment jika Germany chosen
Art. 9
Grounds for refusal (fraud, public policy, etc.)
Indonesia dapat refuse terbatas
Scope
B2B international civil/commercial; exclude consumer, employment
Sesuai untuk kontrak B2B Indonesia-foreign
Members
~35+ states termasuk EU (semua kecuali Denmark), UK post-Brexit, Mexico, Singapore, China, US
Indonesia belum ratifikasi
Indonesia belum ratifikasi Hague Choice of Court Convention 2005 — choice of court Indonesia ke forum asing enforcement terbatas. Pertimbangkan arbitrase sebagai alternatif.
Strategi Drafting: CISG + Forum + Law
Tiga klausul yang harus konsisten dan robust — checklist untuk setiap kontrak lintas batas.
Klausul
Drafting Tip
Pitfall
Choice of Law
Explicit + exclude conflict of laws + handle non-CISG issues
"Indonesian law" ambigu — sisihkan dengan "including its conflict of law provisions"
Choice of Forum
Exclusive + specify court/institution + konsisten dengan law
"Disputes in court Jakarta" ambigu — eksplisit "exclusive"
Arbitration
Institution + seat + number of arbitrators + governing rules + language
Unclear clause = unenforceable; gunakan model ICC atau BANI
Multi-tier
Timeline each tier + escalation criteria
Skipping tier = condition precedent dispute
Carve-outs
IP, confidentiality, injunctive relief di specified court
Tanpa carve-out, IP disputes ikut forum utama mungkin tidak ideal
Language
Specify authoritative version (English/Indonesian)
Dua versi = sengketa interpretasi
Severability
Invalid clause tidak invalidate whole contract
Tanpa severability, satu void clause = kontrak batal
Investasi dalam drafting yang robust menghemat jutaan dolar di sengketa — in-house counsel dan external lawyer spesialis arbitrase adalah investasi, bukan biaya.
Mini-Case: Analisis Kontrak Indonesia-Jerman
Skenario lengkap: PT Indonesia (exporter) jual mesin ke Buyer GmbH Jerman. Kontrak ambigu. Apa yang harus diuji?
Issue
Analisis
Rekomendasi
Governing law unclear
"European law" ambigu — EU bukan negara, tidak ada EU civil code
Replace dengan "German law" atau "CISG"
Forum unclear
"Disputes resolved amicably, otherwise law" — tidak specify
Tentukan exclusive forum atau arbitrase
CISG application
Indonesia non-party; Jerman party → 1(1)(a) tidak, 1(1)(b) via PIL German → CISG apply
Eksplisit pilih CISG atau German law (yang incorporate CISG)
Incoterms not specified
"Delivery ex-works" ambigu — Incoterms 2020 versi mana?
Eksplisit "FCA Hamburg, Incoterms 2020"
No arbitration
Tanpa arbitration clause → court litigation
Tambahkan ICC Rules + seat Hamburg atau Singapore
Language ambiguous
Dua versi: English & German — tidak specify authoritative
Eksplisit "English version authoritative"
No severability
Satu void clause batal kontrak semua
Tambahkan severability clause
No force majeure modern
Hanya referensi "force majeure" tanpa detail
Tambahkan ICC Force Majeure Clause 2020 + hardship
Kontrak ambigu = sengketa di muka. Investasi legal review upfront menghemat bertahun-tahun sengketa dan jutaan dolar biaya.
Rome I & Rome II Regulations (EU PIL)
Rome I (contract) + Rome II (tort) — EU Private International Law framework.
Regulation
Substansi
Indonesia Significance
Rome I Regulation (EC 593/2008)
Choice of law kontrak
Untuk kontrak Indonesia-EU
Rome II Regulation (EC 864/2006)
Choice of law tort/non-contract
Untuk tort claims cross-border
Brussels I Recast (EU 1215/2012)
Jurisdiction + recognition judgments
Enforceability judgments Indonesia-EU
Hague Choice of Court Convention 2005
Exclusive choice of court enforceable
Indonesia NOT party (need incorporate)
Hague Judgments Convention 2019
Recognition judgments (baru)
Indonesia NOT party
Indonesia PIL (KUHPer Art. 17-26)
Conflict rules Indonesia
—
Indonesia PIL Statute (RUU HPI)
Draft harmonization
Belum di-Hasilkan UU
Rome I/II untuk EU PIL. Indonesia: KUHPer Art. 17-26 + RUU HPI pending. Strategi: explicit choice of law clause.
Ringkasan Kunci Pertemuan 3
CISG 1980
95+ contracting states; Indonesia BELUM ratifikasi — pilih eksplisit
Choice of Law
Explicit + exclude conflict of laws + handle non-CISG
Choice of Forum
Arbitrase (ICC/BANI) lebih aman daripada court litigation lintas batas
Tiga klausul ini (CISG · law · forum) adalah backbone kontrak lintas batas — investasi drafting menghemat jutaan dolar.
Persiapan P4: baca Incoterms 2020 (11 rules), UCP 600 (L/C); pelajari struktur ICC Court of Arbitration. Bawa satu kontrak ekspor Indonesia untuk dianalisis Incoterms dan payment clause-nya.